ที่มาของปัญหา: การผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียม (Total knee arthroplasty) เป็นการรักษามาตรฐานในผู้ป่วยที่มีภาวะข้อเข่าเสื่อมรุนแรง โรงพยาบาลระยองมีจำนวนผู้เข้ารับการผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียมเพิ่มขึ้นทุกปีและเป็นกลุ่มผู้ป่วยจำนวนมากที่สุดในกลุ่มนัดผ่าตัด (Elective surgery) การระงับปวดหลังการผ่าตัดเป็นปัจจัยสำคัญที่ช่วยให้ผู้ป่วยฟื้นตัวและเคลื่อนไหวร่างกายได้เร็วเพื่อลดภาวะแทรกซ้อนจากการผ่าตัด การระงับปวดแบบผสมผสานด้วยการฉีดยาระงับความรู้สึกเฉพาะที่เข้าช่องน้ำไขสันหลังโดยไม่ผสมยามอร์ฟีน (Spinal anesthesia without morphine) ร่วมกับการฉีดยาชาเฉพาะที่เข้าไปในช่องแอดดั๊กเตอร์ (Adductor canal block, ACB) เป็นวิธีมาตรฐานในปัจจุบัน แต่ยังพบว่าผู้ป่วยบางกลุ่มยังมีความปวดหลังการผ่าตัดในระดับที่รบกวนการเคลื่อนไหวของร่างกาย  

วัตถุประสงค์: เพื่อศึกษาประสิทธิผลของยา Dexamethasone ทางหลอดเลือดดำร่วมกับการทำ ACB เทียบกับการทำ ACB อย่างเดียวในการระงับปวดหลังการผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียม

วิธีการศึกษา: การศึกษาวิจัยนี้เป็นการทดลองแบบสุ่มที่มีการปกปิดสองฝ่าย (Double-blind randomized controlled trial) แบ่งกลุ่มผู้ป่วยที่ได้รับการผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียมเป็นสองกลุ่ม กลุ่มละ 32 คน (ทั้งสองกลุ่มได้รับการฉีดยาระงับความรู้สึกเฉพาะที่เข้าช่องน้ำไขสันหลังโดยไม่ผสมยามอร์ฟีนร่วมกับการทำ ACB) กลุ่มที่ 1 ได้รับยา Dexamethasone ทางหลอดเลือดดำ และกลุ่มที่ 2 ได้รับ normal saline ทางหลอดเลือดดำ เก็บข้อมูลระยะเวลาที่ผู้ป่วยขอยาแก้ปวดมอร์ฟีนครั้งแรก ปริมาณยามอร์ฟีนที่ผู้ป่วยได้รับภายใน 24 ชั่วโมง และคะแนนความปวดขณะพักและเคลื่อนไหว ที่ 0, 6, 12, 18 และ 24 ชั่วโมงหลังผ่าตัด

ผลการศึกษา: ระยะเวลาที่ผู้ป่วยขอยาแก้ปวดมอร์ฟีนครั้งแรกเนื่องจากระดับความปวดมากกว่า 3 (VAS score) ในผู้ป่วยกลุ่มที่ 1 คือ 646.5 นาที และผู้ป่วยกลุ่มที่ 2 คือ 595 นาที แตกต่างกัน 51.5 นาที แต่ไม่มีนัยสำคัญทางสถิติ ส่วนปริมาณยามอร์ฟีนที่ผู้ป่วยได้รับภายใน 24 ชั่วโมงแรกหลังการผ่าตัด ในผู้ป่วยกลุ่มที่ 1 คือ 3 มิลลิกรัม กลุ่มที่ 2 คือ 6 มิลลิกรัม มีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p<0.05) คะแนนความปวด VAS score ขณะพักและขณะเคลื่อนไหวพบว่าผู้ป่วยกลุ่มที่ได้ยา Dexamethasone มีคะแนนความปวดที่น้อยกว่าผู้ป่วยกลุ่มที่ได้รับ normal saline อย่างมีนัยสำคัญที่ระยะเวลา 18 ชั่วโมงหลังผ่าตัด (p<0.05)

สรุป: การใช้ยา Dexamethasone ทางหลอดเลือดดำร่วมกับการทำ ACB สามารถลดปริมาณการใช้ยามอร์ฟีนได้อย่างมีนัยสำคัญภายหลังการผ่าตัด 24 ชั่วโมง ลดคะแนนความปวด VAS ที่ 18 ชั่วโมงหลังผ่าตัดได้อย่างมีนัยสำคัญ และมีคะแนนความปวดทั้งขณะพักและขณะเคลื่อนไหวไม่เกิน 3 คะแนน